Musluğu Kapatınca Duyulan Gümbürtü Nedir?

Musluğu hızlıca kapattığınızda duvarın içinden gelen tok bir gümbürtü duyduysanız, bu sesin evle ilgili bir uyarı olduğunu düşünmekte haklısınız. Aynı ses çamaşır ya da bulaşık makinesi su alıp kestiğinde de tekrarlanır ve bazen tesisatın tamamını titretir.

Halk arasında borunun hava yaptığı söylenir, ama olan biten tam tersidir. Boruda dolu dolu akan su bir anda durdurulduğunda, bu ağır kütlenin hareket enerjisi bir yere gitmek zorundadır. Gittiği yer de borunun kendisidir.

Su Durmaz, Çarpar

Bir borunun içindeki su hareketsiz bir madde değil, akan ve belirli bir ağırlığı olan bir kütledir. Musluk açıkken bu kütle boru boyunca ilerler. Vana kapandığında hareket bir anda kesilir.

Ancak suyun kendisi neredeyse sıkışmaz. Bu yüzden fren yapan bir araç gibi yavaşça durmak yerine, önündeki kapalı vanaya çarpar. Çarpma, boru boyunca geri yansıyan bir basınç dalgası oluşturur ve bu dalga duvarda tok bir ses olarak duyulur.

Dalga tek seferde sönmez. İleri geri birkaç kez gidip gelir. Kimi tesisatta duyulan tek bir gümbürtü değil, hızla azalan bir dizi vuruştur.

Suyun sıkışmaz olması bu olayın anahtarıdır. Havada olsaydı, ani duruş yalnızca hafif bir sıkışmayla karşılanır ve enerji sessizce yutulurdu. Su ise enerjiyi emmek yerine doğrudan boru duvarına aktarır.

Neden Ani Kapanan Musluklarda Olur

Eski tip vidalı musluklar yavaş kapanır. Kollu ve tek hareketle kapanan bataryalar ise akışı çok daha kısa sürede keser. Su ne kadar ani durursa, oluşan basınç dalgası da o kadar sert olur.

Aynı şey debinin yüksek olduğu hatlarda daha belirgindir. Kalın çaplı bir boruda hareket eden su kütlesi daha ağırdır ve durdurulduğunda daha güçlü bir darbe üretir.

Borunun uzunluğu da etkilidir. Uzun bir hatta hareket hâlindeki su miktarı fazladır ve dalga daha uzun bir yol boyunca yankılanır. Bu yüzden aynı musluk, kısa bağlantılı bir mutfakta sessiz kalırken uzun hatlı bir binada rahatsız edici olabilir.

Beyaz Eşyanın Elektrikli Vanası

Çamaşır ve bulaşık makineleri suyu elektrikle çalışan bir vanayla alır. Bu vana çeyrek saniyeden kısa sürede kapanır; insan elinin ulaşamayacağı bir hızdır. Sonuç, tesisattaki en sert darbelerden biridir.

Makine bir yıkama boyunca defalarca su alıp keser. Bu yüzden sesi genellikle düzenli aralıklarla, hep aynı aşamalarda duyarsınız. Makinenin bulunduğu odadan uzakta bile duyulması, dalganın boru boyunca yayılmasındandır.

Aynı sebeple sorun apartmanlarda komşuları da ilgilendirir. Ortak kolon üzerinden yayılan dalga, darbeyi yaratan daireden değil bambaşka bir kattan duyuluyormuş gibi algılanabilir. Sesin kaynağını bulmak için makinelerin çalışma saatlerini karşılaştırmak çoğu zaman en pratik yoldur.

Sabitlenmemiş Boru Sesi Büyütür

Darbenin kendisi kısa ve küçüktür. Onu duyulur hâle getiren şey borunun titremesidir. Duvar içinde ya da tavan arasında yeterince sabitlenmemiş bir boru, darbe anında birkaç milimetre oynayarak çevresindeki yüzeye vurur.

Bu yüzden aynı darbe bir dairede hiç duyulmazken diğerinde rahatsız edici olabilir. Kelepçeleri gevşemiş, arasına takoz konmamış ya da doğrudan beton yüzeye dayanmış borular sesi kat kat büyütür.

Zamanla kelepçelerin gevşemesi, yıllar içinde sesin ortaya çıkmasını da açıklar. Tesisat aynıdır, değişen tek şey borunun ne kadar serbest hareket edebildiğidir.

Hava Yastığı ve Neden Kaybolduğu

Birçok tesisatta darbeyi yumuşatmak için hava boşluğu bırakılır. Bu boşluktaki hava, suyun aksine kolayca sıkışır ve gelen dalgayı bir yastık gibi emer.

Ne var ki hava zamanla suyun içinde çözünür ve boşluk yavaş yavaş suyla dolar. Yastık kaybolduğunda darbe doğrudan boruya iletilir. Yıllardır sessiz olan bir tesisatta gümbürtünün birden başlamasının en sık sebebi budur.

Bazı tesisatlarda bu iş için içinde yaylı ya da zarlı bir bölme bulunan özel parçalar kullanılır. Bunlar havanın çözünmesinden etkilenmediği için ömürleri uzundur.

Basit tesisatlarda yastığı geri kazanmanın bilinen bir yolu vardır: ana vana kapatılır, en alttaki ve en üstteki musluklar açılarak hat tamamen boşaltılır, sonra su yeniden verilir. Boşalma sırasında boruların üst uçlarına hava dolar ve yastık yeniden kurulur.

Şebeke Basıncının Payı

Gelen suyun basıncı ne kadar yüksekse su o kadar hızlı akar, dolayısıyla durdurulduğunda o kadar sert çarpar. Üst katlarda sessiz olan bir tesisatın alt katlarda gürültü yapması çoğunlukla bu farkla ilgilidir.

Girişe takılan bir basınç düşürücü, hem sesi hem de tesisatın uzun vadeli yıpranmasını azaltır. Aynı düzenleme musluk contalarının ve makine hortumlarının ömrünü de uzatır.

Basıncın düşürülmesi su akışını hissedilir biçimde zayıflatmaz. Konfor için gereken değer, çoğu şebekenin verdiği değerin belirgin biçimde altındadır. Fazlalık yalnızca gürültü ve yıpranma olarak geri döner.

Yapılabilecekler

Sorun çoğu zaman büyük bir müdahale gerektirmez. Sırasıyla denenebilecekler şunlardır:

• Musluğu daha yavaş kapatma alışkanlığı edinmek
• Görünür borularda kelepçeleri sıkmak, aralarına yumuşak takoz koymak
• Makine bağlantısına darbe emici bir parça taktırmak
• Girişteki basıncı ölçtürmek ve gerekiyorsa düşürücü kullanmak

Sesi görmezden gelmemekte fayda var. Tekrarlayan darbeler ek yerlerini, contaları ve vidalı bağlantıları zamanla gevşetir. Küçük bir gürültü olarak başlayan durum, yıllar içinde sızıntıya dönüşebilir.

Musluğu kapatınca duyulan gümbürtü, tesisatın içindeki suyun aniden durdurulmasının doğal sonucu. Sesi büyüten asıl etken ise borunun serbest kalması ve darbeyi yumuşatacak hava boşluğunun kaybolması. Kelepçeleri sıkmak, kapatma hızını düşürmek ve basıncı dengelemek çoğu evde sorunu tamamen ortadan kaldırıyor.